Pamiętamy o bohaterach 31 października 1918 roku
31 października 2026 roku przypada 108. rocznica wyzwolenia Krakowa spod władzy zaborczej. To jedna z najważniejszych dat w historii naszego miasta. Właśnie tego dnia, w 1918 roku, Kraków jako jedno z pierwszych dużych polskich miast odzyskał wolność, wyprzedzając o 11 dni symboliczną datę odzyskania niepodległości przez Polskę. Wydarzenia te, będące świadectwem odwagi, patriotyzmu i determinacji mieszkańców, na trwałe zapisały się w dziejach Krakowa.
Kraków na drodze do niepodległości
Przez dziesięciolecia Kraków pozostawał pod panowaniem monarchii Habsburgów. Po likwidacji Wolnego Miasta Krakowa w 1846 roku miasto zostało bezpośrednio włączone do Cesarstwa Austriackiego. Pomimo uzyskanej później autonomii galicyjskiej i możliwości rozwoju polskiego życia narodowego Kraków nadal znajdował się w granicach obcego państwa.
Miasto odgrywało jednak szczególną rolę w podtrzymywaniu polskiej tożsamości narodowej. To tutaj rozwijały się organizacje patriotyczne, działały środowiska niepodległościowe i pielęgnowano pamięć o polskiej historii. Kraków był również jednym z ważnych ośrodków formowania Legionów Polskich podczas I wojny światowej.
Jesienią 1918 roku, w obliczu klęski państw centralnych i postępującego rozpadu Austro-Węgier, pojawiła się realna szansa na odzyskanie wolności. Polscy działacze polityczni, wojskowi oraz mieszkańcy Krakowa rozpoczęli przygotowania do przejęcia władzy z rąk austriackich.
28 października 1918 roku powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna, której przewodniczącym został Wincenty Witos. Jej zadaniem było przejęcie administracji zaborczej i stworzenie podstaw polskiej władzy na terenie Galicji.
Antoni Stawarz i wydarzenia 30 października 1918 roku
Jedną z najważniejszych postaci krakowskiego zrywu niepodległościowego był porucznik Antoni Stawarz, późniejszy kapitan Wojska Polskiego. Jako oficer armii austro-węgierskiej polskiego pochodzenia organizował konspiracyjną działalność wśród żołnierzy, przygotowując wystąpienie przeciwko władzy zaborczej.
30 października 1918 roku rozpoczęła się akcja przejmowania kontroli nad strategicznymi obiektami. Szczególne znaczenie miało opanowanie dworca kolejowego w Płaszowie przez polskich żołnierzy związanych z konspiracją Antoniego Stawarza.
Wydarzenia te zapoczątkowały proces, który już następnego dnia doprowadził do całkowitego przejęcia Krakowa przez Polaków.
31 października 1918 roku – dzień wolności
Wczesnym rankiem 31 października polscy żołnierze przystąpili do rozbrajania austriackich oddziałów i przejmowania obiektów wojskowych w Podgórzu. Dzięki zaskoczeniu, sprawnej organizacji i zdecydowanej postawie uczestników akcji udało się opanować koszary bez rozlewu krwi.
Następnie polskie oddziały, do których dołączali mieszkańcy, młodzież i ochotnicy, wyruszyły w kierunku centrum Krakowa.
Jednym z dowódców uczestniczących w tych działaniach był porucznik Ludwik Iwaszko, który odegrał istotną rolę w przejmowaniu obiektów wojskowych i wyzwoleniu miasta.
Szczególnie ważnym momentem wydarzeń 31 października 1918 roku było przejęcie austriackiego odwachu przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym.
To właśnie w sercu dzisiejszej Dzielnicy I Stare Miasto rozegrała się jedna z najbardziej symbolicznych scen odzyskiwania niepodległości.
Polscy żołnierze, noszący jeszcze mundury armii austro-węgierskiej, przejęli wartownię i zastąpili symbole zaborczej władzy polskimi barwami narodowymi. Na Rynku Głównym pojawiły się biało-czerwone flagi, a mieszkańcy Krakowa mogli świętować odzyskanie wolności.
Przejęcie miasta odbyło się bezkrwawo, co stanowi szczególnie istotny element historii krakowskiego zrywu.
31 października 1918 roku zakończył się w Krakowie okres panowania austriackiego. Miasto wkroczyło w nowy rozdział swojej historii, stając się częścią odradzającej się Rzeczypospolitej.
Rynek Główny – symbol odzyskanej wolności
Dla mieszkańców Dzielnicy I Stare Miasto wydarzenia te mają szczególne znaczenie.
Rynek Główny, będący od stuleci centrum życia Krakowa, stał się wówczas miejscem manifestacji polskości i odzyskanej niepodległości. Przejęcie odwachu pod Wieżą Ratuszową symbolizowało kres obcej władzy i powrót polskiej administracji oraz polskiego wojska.
Współcześnie przypomina o tym tablica pamiątkowa na Wieży Ratuszowej, przy której każdego roku odbywają się uroczystości rocznicowe.
Pamięć o wydarzeniach z 1918 roku łączy historię Starego Miasta z Podgórzem i Płaszowem, gdzie rozpoczęły się działania prowadzące do wyzwolenia całego Krakowa.
Kraków pamięta – obchody 108. rocznicy
W dniach 27–31 października 2026 roku w Krakowie odbywają się uroczystości upamiętniające 108. rocznicę wyzwolenia miasta spod władzy zaborczej.
W ramach obchodów zorganizowano między innymi bieg sztafetowy krakowskich licealistów o szablę kapitana Antoniego Stawarza, a także „Wieczór z kokardą” w Muzeum Podgórza, poświęcony wspólnemu przygotowywaniu kokard narodowych.
30 października odbyły się uroczystości patriotyczne w Podgórzu. Złożono kwiaty przy tablicy pamiątkowej na budynku dawnego magistratu przy Rynku Podgórskim, przy obelisku na placu Niepodległości oraz przy tablicy na dworcu Kraków Płaszów. Uczczono również pamięć kapitana Antoniego Stawarza na Cmentarzu Rakowickim.
Główna uroczystość rocznicowa na terenie Dzielnicy I Stare Miasto odbędzie się w sobotę, 31 października 2026 roku, o godzinie 10.00, przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym.
Przedstawiciele władz Miasta Krakowa, Rady Miasta Krakowa oraz Rad i Zarządów Dzielnicy I Stare Miasto i Dzielnicy XIII Podgórze złożą kwiaty pod tablicą pamiątkową, oddając hołd uczestnikom wydarzeń z 1918 roku.
W ramach obchodów Kraków został również udekorowany biało-niebieskimi flagami miejskimi, a wybrane charakterystyczne obiekty miasta zostaną podświetlone w jego barwach.
Pamięć o historii naszym wspólnym obowiązkiem
108 rocznica wyzwolenia Krakowa to okazja nie tylko do uroczystego upamiętnienia bohaterów, ale również do przypomnienia mieszkańcom, zwłaszcza młodszemu pokoleniu, jak wielką wartością jest wolność i niepodległość.
Wydarzenia z 31 października 1918 roku pokazują, że dzięki odwadze, odpowiedzialności i wspólnemu działaniu możliwe było dokonanie historycznego przełomu.
Rada i Zarząd Dzielnicy I Stare Miasto zachęcają mieszkańców do udziału w uroczystości 31 października o godzinie 10.00 przy Wieży Ratuszowej na Rynku Głównym oraz do wspólnego uczczenia pamięci tych, którzy przyczynili się do odzyskania wolności przez Kraków.
Pamiętajmy o bohaterach wydarzeń sprzed 108 lat. Ich postawa stanowi ważną część dziedzictwa naszego miasta oraz historii niepodległej Polski.